هورمون و تنظیم کننده های رشد گیاهان :

هورمون واژه‌ای است یونانی به معنی محرک که فرآیندهای برنامه ریزی شده ویژه‌ای را در یاخته‌های هدف آغاز می‌کنند.

واژه هورمون به موادمعيني اطلاق مي شود که در بخشي از موجود زنده ساخته شده و پس از انتقال اثرات فيزيولوژيکي محسوسي در ديگر قسمتهاي آن به جا مي گذارد و در غلظت های بسيار کم فعالند. هورمون هاي گياهي که اغلب فيتو هورمون خوانده مي شود در بافتهاي مريستمي و يا لااقل جوان از هر نوع ساخته مي شوند و غالبا اثرخود را پس از انتقال که تا حدودي دورتر از بافتي که ساخته شده اند، می گذارند. هورمون ها با آنزيم ها و تيامين ها و DNA در اين خاصيت مشترکند که به غلظت بسيار کم يا ناچيزباعث ايجاد اثرات فيزيولوژيکي عميق مي شوند. اصولاً واژه هورمون بايد به ترکيباتي محدود شود که به طور طبيعي در درون موجود زنده ساخته مي شود لذا در تعريف هورمون گياهي مي توان گفت مواد آلي مي باشند که مواد غذايي نبوده و توسط گياهان توليد مي شود و در غلظت هاي کم فرآيند فيزيولوژيکي را تنظيم مي کند .آنها در درون گياه، از محل توليد به محل اثر، انتقال مي يابد، اما گاهاً موادي که معلوم نيست در گياه وجود داشته باشد اثرات مشابه و بعضي اوقات عيناً نظير يکي از هورمون هاي طبيعي گياهي را دارندکه از نام نهادن هورمون گياهي مي بايست خود داري نمود بلکه واژه برتر براي اين چنين ترکيباتي که اثر هورمون مانند روي گياه دارند تنظيم کننده رشد (PGR) مي باشد و در تعريف آن مي توان گفت ترکيبات سنتز شده يا هورمون هاي گياهي هستند که فرآيند هاي فيزيولوژيکي را تغيير مي دهد اين مواد تقليد کردن از هورمون ها ، تاثير روي (سنتزشدن) هورمون ها و از بين بردن و يا انتقال و يا (به احتمال) تغيير دادن محل تاثير هورموني رشد را تنظيم مي کند . با اين وصف براي متمايز کردن آنها مي توان گفت تمام هورمون ها ، تنظيم کننده رشد هستند اما تمام تنظيم کننده هاي رشد هورمون نيستند.

ماده ای از نظر فیزیولوژیکی تنظیم کننده رشد طبیعی در گیاهان محسوب می شود .که حد اقل دارای ۳ ویژگی می باشند

۱- محل ساخته شدن و محل اثر آن در گیاه مشخص باشد .

۲- اثرات فیزیولوژکی ماده با غلظت های کم ان در گیاه ظاهر گردد .

۳- واکنش هایی که تحت تاثیر ماده ایجاد می شوند غیر قابل برگشت باشند .


هورمون هاي گياهي به دو گروه بزرگ تقسيم مي شوند :

الف) تحريك كننده هاي رشد شامل : اكسين ها (Auxin) ، جيبرلين ها ( Giberellin) و سيتوكينين ها

(Cytokinin) كه در فرآيندهايي نظير تقسيم سلولي ، بزرگ شدن سلول ، اندام زائي و تمايز دخالت دارند .

ب ) بازدارنده هاي رشد كه شامل : اسيد آبسيزيك (ABA = Abscisic acid) و اتيلن مي باشند .


بخش اول :
هورمون های تحریک کننده رشد Plant Stimulating Hormones

الف- اکسین ها ( Auxin )

اکسین ها گروهی از هورمون های گیاهی هستند که باعث طویل شدن سلولهای گیاهی می گردند .

مهم ترین و فراوان ترین اکسین ها در گیاهان اندول استیک اسید (IAA) Indolaceticاست که بارزترین اثرات را در این گروه از هورمون های گیاه نشان می دهد .مهمترین اثراتی که تا کنون به هورمون های اکسین نسبت داده شده است عبارتند از بزرگ شدن سلول گیاهی ، طویل شدن ساقه گیاه ، تولید آوند چوبی ، افزایش رشد جوانه راس ، جلوگیری از رشد جوانه جانبی، تشکیل میوه، بزرگ شدن میوه ، تشکیل گرهک در ریشه گیاها نی که دارای باکتری های تثبیت کننده نیتروژن هستند جلوگیری از ریزش برگ ، بیوسنتز پروتئین بیوسنتز RNA واثرات دیگر…

محل تولید :

ساخت اکسین عمدتا در بخشهای مریستمی گیاه بخصوص ، جوانه های راسی و برگهای جوان صورت می‌گیرد.

فرمول شیمیایی وجرم مولکولی :

C10H9NO2 و g/mol 175.184

                     

انتقال اکسین در گیاه

هورمون های اکسین پس از تشکیل در گیاه ممکن است اثرات خود را در همان محل تولید اعمال نماید ویا در گیاه منتقل شده و در ناحیه ی غیر از محل تشکیل اثرات خود را اشکار سازد

اکسین ها در گیاه در شکل های پیوسته صورت می گیرد . اکسین از محلی که بیوسنتز شده است به سایر بخش های گیاه منتقل و در آنجا ذخیره می شود و یا ازاد شده وا ثرات خود را اشکار می سازد و یا اینکه پس ازاد شدن تجزیه و تخریب می گردد . میزان اکسین ها و فعالیت این مواد در گیاهان به بیوسنتز انتقال و متابولیسم انها بستگی دارد . اشکال پیوسته اکسین در مقایسه با اشکال آزاد اثرات بسیار کمتری دارد .

جابجایی اکسین در گیاه درون سلولی است و از طریق آوند های آبکشی صورت می گیرد .

جابجایی اکسین در گیاه بین ۴ میلی متر در ساعت تا ۲۰ میلی متر در ساعت گزارش شده است .

نکته :حرکت هورمون های اکسین در گیاه باعث شتاب در حرکت هورمون های سیتوکینین وژیبرلین      می گردد . مهمترین ویژگی جا به جایی اکسین انتقال قطبی آن است

( اکسین از یک سو به سوی دیگر واز بالا به پایین حرکت می کند .)

در ساقه، حرکت اکسین یک طرفه بوده و حرکت آن از بالا به پایین صورت میگیرد .

در ریشه، به طور ضعیفی از پایین به بالا صورت می گیرد و سرانجام عواملی مانند CO2، O2 ،گرما، فعالیت های متابولیکی و باز دارند های متابولیکی در جابجایی اکسین موثرند .

جابجایی اکسین در جهت جانبی و یا از پایین به بالا به صورت انتشار می گیرد .

اثرات فیزیولوژیکی اکسین

۱- رشد سلول : (طویل شدن سلولها و اندامها) اکسین باعث بزرگ شدن سلولها می شود . افزایش غلظت اکسین شدت طویل شدن سلولها را به همراه دارد. اما اثر بازدارندگی نیز دارد یعنی اکسین با همان غلظتی که سبب تشدید طویل شدن اندامها هوایی را دارد طویل شدن ریشه را کند می سازد.

۲-تروپیسم : هورمون های اکسین باعث تروپیسم در گیاه می شوند که مهمترین آنها فتوتروپیسم است .

نور گرایی (فتوتروپیسم):این اثر که بیشتر بصورت خمیدگی در گیاه می باشد بعلت توزیع نامتقارن اکسین در اندام مربوط قابل ملاحظه می باشد خمیدگی مزبور ناشی از این است رشد در سمت نزدیک به نور تا حدودی کند و رشد سمتی که به دور از آن است شدید تر است.

زمین گرایی (ژئو تروپیسم ) : در ریشه نظیر ساقه که رشد افقی دارد تجمع زیادتر اکسین در نیمه زیرین رشد ریشه را کند کرده و سبب خمیدگی می شود.


۳-
 فعال ساختن لایه زاینده: فعالیت لایه زاینده بوسیله اکسین ها که در درون ساقه از بالا به پایین و از جوانه های در حال رشد حرکت می کند تجدید می شود.


۴
- ایجادگل: اکسین گل دادن بعضی از گیاهان روز بلند به شرط آنکه دوره فتوپریود به اندازه کافی برای گلدهی گیاهان طولانی باشد تسریع می نماید. مانند سیلن و بذرالبنج از طرفی گلدهی در برخی گیاهان روز کوتاه در صورت استعمال اکسین در دوره تاریکی متوقف می نماید.

۵- تحریک رشد مریستم های ثانویه و تولید کامبیوم : اکسین ها بر خلاف ژبرلین ها نه تنها بر روی تشکیل مریستم های اولیه تاثیر دارند . بلکه در تولید مریستم های ثانویه نیز دخالت می کنند .

۶- تمایز: اکسین ها در شکل زایی و اندام زایی گیاه موثرند و این رویداد ها تحت تاثیر دزهای مختلف اکسین صورت می گیرند . اکسین در تشکیل لایه زاینده موثر است و در عین حال باعث تمایز بافت ها نیز می شود .


۷-
دز ضعیف اکسین در طرح ریزی جوانه ها موثر است دز بالای اکسین نیز اثر بازدارندگی دارد که این اثر در جوانه های جانبی به خوبی مشهود است و به ان اصطلاحا تسلط راسی (Apical domination) می گویند .


۸-
اکسین ها به طور بارزی در ریشه زایی یا ریزوژنز (Rhisogenesis) موثرند .

۹- ممانعت از رشد جوانه های جانبی ( هرس کردن میوه ها به دلیل اکسین است .)


۱۰-
اگر غلظت اکسین کم باشد باعث رشد ریشه می شود واگر غلظت آن زیاد باشد باعث رشد ساقه می شود.


کاربرد اکسین در باغبانی:


۱- بکرزایی و پارتنوکارپی
: رشد پریوکارپ از اثرات هورمون های اکسین است و در این حالت میوه های بدون دانه تشکیل می شود . بکرزایی یا پارتنوکارپی (partenoygenesis) در گونه هایی مانند موز، آناناس، گوجه فرنگی، خربزه و... که تعداد زیادی تخمک در میوه دارند بیشتر دیده می شوند . پارتنوکارپی یک حالت اتوترنی اکسین در تخمدان می باشد .


۲-تنک کردن و جلوگیری از ریزش برگ و میوه
:

پایدار ماندن میوه های در حال رشد ، گلها و برگهای جوان که از منابع مهم تولید اکسین به شمار می روند بر روی گیاه بستگی به تعادل بین میزان اکسین داخلی آنها و مقدار اکسین دارد. هرگاه به دلیلی این تعادل به بخورد در محل اتصال دمبرگ یا دمگل یا میوه به ساقه یک لایه چوب پنبه ای به نام لایه سواگر ایجاد می گرددو اندام مربوطه از گیاه جدا می شود و ریزش می کند این موضوع در باغبانی بویژه در میوه کاری دارای اهمیت می باشد. چرا که درختان میوه چندین برابر توانایی خود گل تولید می کنند و اگر همگی تبدیل به میوه شوند اولاً: میوه های ریز و نامرغوبی تولید می شود ،ثانیاً : درخت ضعیف می شودو نهایتاً نه تنها بسیاری از میوه ها بعلت عدم تغذیه کافی ریزش خواهند کرد. از طرفی امکان عدم تشکیل جوانه ها برای سال بعد وجود دارد لذا جهت جلوگیری از این امر استفاده به موقع از محلولهایی اکسینی که گلها ی ضعیف تر را وادار به ریزش می کند مفید می باشد و به این عمل تنک کردن گفته می شود.

غلظت هایی از اکسین باعث تحریک تولید اتلین در گیاه می گردد .اتلین نیز در ریزش برگ و میوه موثر است . غلظت بالای اکسین در ریزش برگ و میوه موثر است زیرا باعث تولید اتیلن میشود و بر عکس دز کم اکسین از ریزش برگ جلوگیری می کند .

۳-گل انگیزی و تولید میوه: محلول پاشی گیاهان با آکسین قبل ازاینکه شرایط طول روز برای گل دادن مناسب شود باعث گل می شود مانند آناناس و از طرفی در تولید میوه برخی گیاهان بویژه فلفل و جالیز ها موثر می باشد.


۴-
تولید بافت پینه ای : اثبات شده است که قدرت تولید پینه در گیاهان مختلف رابطه مستقیمی با میزان اکسین یاخته های ناحیه زخم شده آنها دارد لذا زخم هایی که به دلیل مختلف مانند هرس ، قلمه گیری در گیاه بوجود می آید و استفاده از آاکسین جهت تقسیم یاخته های پارانشیم ناحیه زخمی برای ایجاد بافتی یکنواخت و تر میم محل زخم موثر می باشد.

۵- ریشه دار کردن قلمه ها: پژروهش ها حاکی از آن است که قدرت ریشه زایی اکسین با غلظت اکسینی که در یاخته ها ی بافت پینه ای ناحیه ته تیل یافت می شود ارتباط مستقیم دارد لذا استفاده از اکسین در ریشه زایی قلمه ها موثر می باشد اما دو نکته لازم تذکر است:

الف- اگر قلمه گرفته شده اصولاً قدرت ریشه زایی نداشته باشد نمی توان آن را با استفاده از هورمون وادار به این کارکرد.

ب- اثر اکسین صرفاً برای تولید سر آغازه های ریشه است و اگر این ماده مدت زیادی در محیط کشت باقی بماند از رشد ریشه ها ی تولید شده جلوگیری می کند.

۶- جلوگیری از رشد نرک ها و پاجوش ها:

در گیاهان بعد از هرس شدید تعدادی شاخه غیر بارور به نام نرک تولید می شود که بعلت عدم میوه دهی می بایست هرس شوند لذا اگر محل زخم پیرایش را با محلول یک درصد اسید نفتالین استیک محلول پاشی شود از رشد نرک ها جلوگیری می شود قابل ذکر است که از اکسین برای جلوگیری از رشد پاجوش ها نیز بکار می رود.

۷- رشد طولی شاخه و چیرگی انتهایی :

آغشته کردن جوانه انتهایی به اکسین چیرگی انتهایی را تشدید کرده و باعث ایجاد شاخه های بلند و ترکه ای می شود. برعکس موادی که کار اکسین را خنثی می سازند یا با از بین بردن جوانه های انتهایی می توان مانع تولید آکسین شد و گیاه را وادار به تولید شاخه فرعی متعدد و بوته ای شده کرد.

۸- کاهش ترک خوردگی میوه گیلاس: میوه های درخت گیلاس بعد از بارندگی اصولاً ترک خورده می شوند که با مصرف ترکیب مناسب از اکسین از این امر یا پدیده می توان جلوگیری کرد.

 

  •  سیتوکینین ها ، ژیبرلین ها و آبسیزیک اسید به طور مستقیم در رسیدگی میوه ها اثر ندارند . ولی اکسین (IAA) مخصوصا در غلظت های ۱۰۰-۱۰۰۰ میکرو مولار باعث تحریک شدت تنفس در رسیدگی در میوه ها می شود . زیرا به طور غیر مستقیم در تولید اتلین موثر است و رسیدگی به جلو می افتد .
  •  هورمون اکسین (IAA) در غلظت های کمتر از ۱۰ میکرو مولار باعث تاخیر در کلیماکتریک یا بحران تنفسی شده و رسیدگی را در میوه به تاخیر می اندازد.

۹- از بین بردن آکنه در میوه توت فرنگی

شکل ها و فرم های مختلف اکسین شامل :

• indole-3-acetic acid (IAA)- ایندول ۳ استیک اسید

• indole -3- butyric acid (IBA) -ایندول ۳بوتیریک اسید

• indole -3- propionic acid -ایندول ۳ پروپیونیک اسید

• ۱-naphthaleneacetic acid (NAA) -نفتالن استیک اسید

• Phenylacetic acid (PAA) -فنیل استیک اسید

• ۲,۴-dichlorophenoxyacetic acid (2,4-D)-دی کلروفنوکسی استیک اسید

• ۲,۴,۵trichlorophenoxyacetic acid) -تری کلرو فنوکسی استیک اسید

• Picloram –پیکلورام

• Dicamba –دیکامبا

• (P-chlorophenoxyacetic acid (CPA-

-اسيد تريو يدوبنزوئيک

- اسيد نفتاکسي استيک


ب - ژیبرلین ها (
Gibberellins) :

ژبرلین ها گروهی از هورمن های گیاههی هستند که باعث تحریک رشد در بخش های هوایی گیاه مخصوصا ساقه ها می شوند. ژیبرلین ها دارای عامل اسیدی بوده و به نام ژیبرلیک اسید gibberellic acid ( GA) نامیده می شوند .

ژیبرلین ها دارای انواع مختلفی هستند که با شماره گذاری به صورت GA1 وGA2 وGA3 و...مشخص می شوند . مهمترین انها از نظر فیزیولوژیکی و گستردگی طیف عمل GA3 می باشند .

امروزه این هورمون را به صورت کریستال از گیاه و قارچ جدا می کنند . در صنایع تجارت نیز از کشت قارچ برای تولید ژیبرلین استفاده می شود .

فرمول شیمیایی وجرم مولکولی :

C19H22O6 و ۳۴۶٫۳۷ g/mol

                              

محل تولید:

نواحی عمده ساخته شدن ژیبرلین در گیاهان در نواحی مریستمی ، جوانه ها ، بذر های در حال رشد و میوه ها می باشد . با اینکه ژیبرلین ها از ریشه زایی جلوگیری می کنند ولی ریشه یکی از مراکز اصلی تولید ژیبرلین ها در گیاهان است که از انجا به سایر قسمت های گیاه منتقل می شود .


نکته :

دانه ها غنی ترین محل ژبیرلین در گیاهان هستند که در رشد سریع بخش گوشتی میوه موثر می باشند .

مقادیر قابل ملاحظه ای ژیبرلین و آبسیزیک درکلروپلاست تولید می شود .


محل ذخیره :

ژیبرلین به طور موقت به صورت اشکال پیوسته و بیشتر همراه با قند ها در بخش هایی از گیاه ذخیره می شود .


انتقال ژیبرلین در گیاه :

انتقال این هورمون در گیاهان کاملاً بطور آزاد ، هم در آوند آبکش و هم در آوند چوبی روی می دهد اما عمدتا از طریق بافت های ابکشی صورت می گیرد .

سرعت جابجایی این هورمون ها درآوند های ابکشی تقریبا مشابه سرعت حرکت کربوهیدراتها در این آوند ها است و به طور متوسط در حدود ۵ سانتی متر در ساعت است ولی این سرعت کاملا متغییر بوده و تحت تاثیر عوامل محیطی و درونی گیاه قرار می گیرد .

جابجایی ژبیرلین ها در گیاه به طور آزادانه هم از بالا به پایین و هم از پایین به بالا صورت می گیرد .

نکته : تشخیص وتعیین مقدار و محل ژیبرلین در بافت های گیاهی به علت پایین بودن غلظت این هورمون ها مشکل است .

نقش ژیبرلین در گیاه : (اثرات فیزیلوژیکی ژیبرلین )

۱- طویل شدن سلولها: ژیبرلین ها همانند اکسین در طویل شده اندامهای گیاهی نقش بازی می کنند

۲- اثر روی گل دادن : برخی از جالبترین اثرات ژیبرلین ها روی گل دادن گیاهان است بطوری که همانند اکسین ها در گیاهان روز بلند باعث تولید گل و از طرفی در روی گیاهان روز کوتاه باعث توقف گلدهی می شود.

۳- طویل شده وتشکیل ریشه ها: برخی ژیبرلین ها به غلظت مناسب لااقل در بعضی گونه ها به طویل شدن ریشه کمک می کنند و از طرفی دیگر در اثر ژیبرلین ها از تشکیل ریشه روی قلمه ها جلوگیری می کند که علت آن خنثی کردن اثر اکسین ها است.

۴- رشد برگ: با توجه به اینکه طول موج های کوتاه ناحیه قرمز در ایجاد رشد برگ موثرترین است این هورمون می تواند جایگزین نور قرمز شود.

۵- سبز کردن بذر: بذر تعدادی از انواع گیاهان بعد از جذب آن برای اینکه سبز شود قبلاً لازم است که در معرض نور قرار گیرد که در واقع نور قرمز طیف از این نظر موثرترین است که جیبرلین می تواند جایگزین خوبی برای آن باشد و به عبارت دیگردر شکستن دوره خواب بذور ژیبرلین جایگزین نور قرمز می شود.

نکته: در طبیعت، تنیدن بذرهای غلات تحت کنترل ژیبرلین ها است. در این بذرها، رویان پس از جذب آب مقداری ژیبرلین تولید می کند که پس از انتقال به لایه آلورون که دورادور داندرون بذر را گرفته، باعث تشکیل آنزیم هیدرلیزکننده نشاسته (آمیلاز) می گردد.سپس آمیلاز وارد داندرون شده باعث تبدیل نشاسته به قند می شود و تنیدن آغاز می گردد.

۶- شکستن دوره خواب جوانه: شکستن دوره خواب بعضی از گونه های گیاهان چوبی مناطق معتدل تحت کنترل فتوپریود است لذا این هورمون می تواند جایگزین خوبی برای فتوپریود به طول کافی باشد.

۷- افزایش طول میان گره ها: استفاده از این هورمون در گیاهان می تواند منجر به افزایش طول میان گره ها شود.

۸-بروز جنسیت: ژیبرلیک اسید باعث رشد اندام نر می شود.

کاربرد ژیبرلین در باغبانی:

۱- مهمترین کاربرد این هورمون در بالابردن میزان محصول انگور است که این عمل بسته به زمان کاربرد هورمون به دوصورت انجام می گیرد.

الف- هورمون پاشی پیش از عمل باروری یعنی حدود ۱۰ روز قبل از ریزش گلبرگها یا کلاهک گل ها صورت می گیرد که این عمل باعث از بین بردن مادگی و تولید حبه های بدون دانه ناشی از بکرزایی می شود ضمناً این عمل با ریزش تعدادی از حبه ها همراه است و در انگورهای دارای تراکم زیاد است مانند یاقوتی باعث باز شدن خوشه و بالا رفتن کیفیت محصول می گردد.

ب- محلول پاشی پس از انجام عمل باروری و تشکیل حبه ها یعنی از زمان ریزش حدود ۷۵ درصد کلاهک ها به بعد انجام می گیرد در این حالت تک حبه های درشت تر شده و محصول ازدیاد می یابد.

۲- ژیبرلین ها ایجاد میوه های ناشی از بکرزایی را روی گیاهان که بطور طبیعی توانایی این کار داشته باشند افزایش می دهد.

۳- بزرگی درشتی میوه: برای تولید میوه های درشت و بهتر و برای جلوگیری از ترک ناشی از بارندگی در میوهای گیلاس استفاده از ژیبرلین سه هفته قبل از برداشت موثر و مفیداست.

۴- کیفیت میوه: استفاده از این هورمون ۴ الی۵ هفته قبل از براداشت برروی میوه های آلوده باعث بهبود کیفیت می شود.

۵- تاخیر در رسیدن میوه ها: میوه های مانند خرمالو که اگر پیش از رسیدن چیده نشوند به سرعت نرم و فاسد می شوند و یا میوه های پرتقال و لیمو زمانی روی درخت می رسند که عرضه است به بازار زیاد و یا قیمت ها پایین است که غالبا ضرر اقتصادی را به همراه موارد استفاده از هورمون ژیبرلین هنگامی که میوه ها هنوز سبز هستند یعنی حدود یکماه قبل از رسیدن مدتی نسبتا طولانی همانطور سبز روی درخت باقی خواهند ماندواز طرفی استفاده از این هومون در گیلاس حدود سه هفته قبل از برداشت و در گلابی چهار هفته قبل از برداشت در دیر برداشت کردن محصول موثر است.

۶- ژیبرلین در انگور باعث افزایش اندازه حبه می شود و در سیب و گلابی باعث دراز شدن اندازه میوه ها می شود.

۷- افزایش گل در خیار گلخانه ای از هورمون ژیبرلین استفاده می شود.

۸- در افزایش جوانه زنی بذرهای سیب ، گلابی ، فندق ، گیلاس که قبل از جوانه زنی استفاده می شود .

۹- برای اصلاح شکل و اندازه میوه سیب در زمان اولین ریزش گلها.

۱۰- برای کاهش اثر ویروس زرد در میوه ها مثل آلبالو که ۱۵الی ۱۵ روز پس از ریزش گلبرگها استفاده می شود.

۱۱- برای وارد کردن گیاهان روزبلند به گلدهی در شرایط روز کوتاه و گیاهان روزکوتاه در روز بلند از این هورمون استفاده می شود.

فرق ژیبرلین با اکسین :

GA بر روی گیاهان کامل موثر است اما اکسین بر روی اندام های بریده و قطع شده اثر می گذارد. افزودن ژیبرلین به گیاهانی که از نظر ژنتیکی کوتاه می باشند. افزودن هورمون ژبیرلین به این گیاهان ان ها افزایش پیدا می کند .

فرم های مختلف ژیبرلین :

• gibberellic acid 3 (GA3) - ژیبرلیک اسید

• gibberellic acid 1 (GA1)

• gibberellic acid 4 (GA4)

• gibberellic acid 7 (GA7)

ج- سیتوکینین ها :

سیتوکینین ها (cytokininns) یا کینتین ها (kinetins) یا کینین ها (kinis) گروهی از هورمون های گیاهی هستند که محرک رشد بوده اثر تحریکی ان ها بیشتر در ارتباط با تقسیم سلولی است . هم چنین به گروهی از تنظیم کننده های رشد که در تقسیم سلولی موثرند اطلاق می گردد .

ریشه های جوان ، دانه ها ، میوه های نارس و بافت های مغزی مانند آندوسپرم از نظر دارا بودن سیتوکینین غنی می باشند . میوه های نارس ذرت، موز ، سیب و نارگیل به عنوان منابع غنی سیتوکینین محسوب

می شوند.

فرمول شیمیایی وجرم مولکولی :

C10H9N5O و ۲۱۵٫۲۱ g/mol

                                 

محل تولید :

بیوسنتز سیتوکینینها در گیاهان دانه‌دار عموما در بافتها و مکانهایی که مریستمی یا هنوز دارای پتانسیل رشد هستند صورت می‌گیرد. از ویژگیهای جالب سیتوکینینها این است که ظاهرا در ریشه‌ها سنتز می‌شوند و بطور راس‌گرا در شاخه‌ها انتقال می‌یابند. ریشه محل عمده ، اما نه تنها محل بیوسنتز سیتوکینین است. کامبیوم و احتمالا تمام بافتهای تقسیم شونده بطور فعال مسئول سنتز سیتوکینینها می‌باشند . احتمالا مناطق نزدیک راس ریشه محل اصلی بیوسنتز سیتوکینین است که از آنجا به بخش های دیگر گیاه منتقل می شوند .ایجاد زخم و صدمه وآسیب در نواحی ریشه های گیاه سبب می شود که در بخش های نموی ساقه مانند جوانه ها اختلالاتی ایجاد شود .


انتقال در گیاه :

سیتوکینین ها به صورت گسترده ای در بخش های مختلف گیاه وجود دارند و در محل های مصرف خود و حضور داشته نیازی به انتقال از محل دیگر ندارند

زیرا سیتوکینینها به مقدار زیادی در شیره خام یافت شده‌اند. این انتقال به طرف راس سیتوکینینها در بافت آوندی ، در پدیده تسلط انتهایی دخالت می‌کند. انتقال سیتوکینین توسط آوند های چوبی بین ریشه و شاخساره صورت می گیرد.


نقش سیتوکنین در گیاه:

۱- بزرگ شدن و طویل شده سلولها: سیتوکینین ها در مرحله طویل شدن سلول یا بزرگ شده آن رشد تاثیر می گذارد ولی اینکه اثر رونق بخشی یا باز دارنده است بستگی به اندام مربوط نوع بخصوص سایتوکینین و غلظت آن دارد.

۲- پیدایش اندامک های درون سلولی و نقل وانتقال مواد در درون سلول و به طور کلی تمام گیاه موثرند .

۳- سیتوکینین ها بر روی سنتر RAN و DNA و پروتئین به طور مستقیم موثر می باشند .

۴- تشکیل ریشه: سیتوکنین با غلظت خیلی کم به تشکیل ریشه کمک کرده ولیکن در غلظت زیاد از تشکیل آن جلو گیری می کند.

۵- بین سیتوکینین ها و اکسین ها اثرات متقابلی در رابطه با غلظت آن ها دیده می شود .

غلظت زیاد اکسین و غلظت کم سیتوکینین باعث تحریک ریشه های نابجا می شود .

غلظت کم اکسین و غلظت زیاد سیتوکینین باعث تحریک رشد جوانه و تولید ساقه می شود .

۶- هورمون های سیتوکینین علاوه برآنکه در تقسیم سلولی موثرند در تمایز نیز دارای نقش می باشند .

۷- از تخریب کلروفیل جلوگیری می کند .( هورمون های سیتوکینین و ژیبرلین باعث تاخیر در تجزیه و تخریب کلروفیل می شوند و به این ترتیب در تاخیر رسیدگی میوه موثرند)

۸- جذب اسید های آمینه ونگه داری پروتئین ها را در گیاه تقویت می نمایند .

۹- ایجاد جوانه گل و نمو آن: در برخی از گیاهان افزایش نسبت سیتوکینین به اکسین سبب پیدایش جوانه ها و در نتیجه شاخه های برگدار می شود.

۱۰- پیری دیر رس: این هورمون پیری را در برگها با غلظت نسبتاً کم به تاخیر می اندازد و از ریزش گلهای و برگه و میو ها جلوگیری می کند. ( علت این امر تقسیم مکرر سلول ها و تشکیل سلول های جدید است .)

۱۱-تاثیر روی گل دادن: سیتوکینین باعث تولید گل در گیاهان روز بلند شرایط روز کوتاه و برعکس

می شود.

۱۲- شکستن دوره خواب بذر: سیتوکینین ها در غلظت مناسب با ژیبرلین ها و نور قرمز خاصیت شکستن دوره خواب بذور حساس به نور را دارد.

                                                         


کاربرد در باغبانی:

۱-کاربرد سیتوکینین در کشت بافت جهت تولید گیاهانی مانند داودی، میخک که هم اکنون بطور تجاری در سطح بزرگ انجام می گیرد.

۲- بکار گیری جهت بی اثر کردن چیرگی اتنهایی در گلکاری مانندحسن یوسف ، فلفل زینتی، و تولید بوته های منشعب و متراکم و بازار پسند.

۳- طولانی کردن عمر گلهای بریدنی و سبزیها برگی در مراحل بعد از برداشت.

۴- استفاده از این هورمون در اوایل تابستان می تواند باعث شاخه زایی می شود.

۵- بکارگیری این هورمون در سیب ۱۰ روز بعد از اینکه باز شدند باعث تولید میو هایی دراز تر خواهد شد.

۶- خیساندن بذور در محل سیتو کنین یک روز قبل باعث افزایش جوانه زنی می شود.

۷- محلول پاشی با سیتوکینین روی برگها نسبت رشد ریشه به شاخه را کاهش می دهد در حالی که کاربرد آن روی ریشه این نسبت را افزایش می دهد.

۸- جایگزین سرمای مورد نیاز درختانی باشد ریشه هایشان در معرض سرما قرار نگرفته اند.

۹- رشد اولیه تخمدان در میوه ها را باعث می شود.

۱۰- ریزش میوه در نهالهای جابجا شده می تواند به علت کمبود سیتوکینین باشد.

۱۱- بوجود آوردن جوانه های اتفاقی روی شاخه های درختان میوه و همچنین وتبدیل پیچک به خوشه در درخت انگور.

۱۲- سیتوکینین دوره نونهالی را را در در ختان میوه کو تاه می کند.

۱۳- هورمون سیتوکینین رقابت بین رشد مریستم انتهایی شاخه و رشد میوه را می شکندوباعث رشد بهتر میوه ها می شود.

۱۴- سیتوکینین ها فعالیت جوانه های جانبی را در شاخه ها را افزایش داده و باعث تولید و ایجاد شاخه های فرعی در درختان میوه شده که این ناشی از شکستن غالبیت انتهایی و نتیجتاً کاهش رشد طولی می باشد.

۱۵- هومورن سیتوکینین در حرکت بخشیدن مواد غذایی موثر است بطوری که این ماده به عضوهایی از میوه ها و برگها و غده های جوان که خود تولید کننده هورمون هستند انتقال می یابد.

• سیتوکینین ها شامل:

• Zeatin (Z) - زآتین – هیدروزآتین

• Zeatinriboside (ZR) -زآتین ریبوساید

• isopentenyladenine (iP) -ایزوپنتنیل آدنین

• ۶-benzylaminopurine (BAP)- بنزیل آمینو پورین

• Kinetin –کینتین

• thidiazuron –تیدیازورون

• N-(2-chloro-4-pyridyl)-N-phenylurea (CPPU) –

                                

منابع:

.خوشخوی، م.، شیبانی، ب.، روحانی، الف.، و تفضلی، ع.الف. اصول باغبانی.۱۳۸۳٫ ویرایش ۲٫ مرکز نشر دانشگاه شیراز.

.فهیمی، ح. تنظیم کننده های رشد گیاهی. ۱۳۸۷٫ چاپ دوم. موسسه انتشارات دانشگاه تهران.

.هورمون ها و تنظیم کننده های رشد گیاهی. آزمایشگاه تشخیص آفات و بیماری گیاهی آبسرد ( دارای مجوز رسمی سازمان نظلم مهندسی و جهاد کشاورزی استان تهران).

. Hall,R.H. 1973. Cytokinins as a probe of developmental processes. Rev. Plant Physiol. 24: 415-444.

.Jones,R.L. 1973. Gibberellins: Their physiological role. Ann. Rev. Plant Physiol. 24: 571-598.

. Leyser,O. The Power of Auxin in Plants. 2010.Plant Physiol. 154(2):501-505.

.Scott,T.K. 1972. Auxins and roots. Ann. Rev. Plant Physiol. 23: 235-258.

.Weaver,R.J. 1972. Plant growth substances in agriculture. W.J.Freeman and Co,San Francisco. 594p.

.Yunde Zhao. Auxin biosynthesis and its role in plant development. 2010. Annu Rev Plant Biol. 61: 49–۶۴٫

تهیه و تنظیم: راحله عباس تاش ( کارشناس ارشد شیمی حاصلخیزی خاک)

کامران یزدان پناه ( کارشناس ارشد اصلاح و فیزیولوژی گیاهان زینتی)

بخش تحقیق و توسعه شرکت شیمی زیست فارس

پاسخ دهید