مواد اولیه ساخت شامپو

  • مواد فعال سطحي( عوامل تميز كننده و كف كننده)
  • مواد تقويت كننده و تثبيت كننده كف
  • عوامل حالت دهنده(نرم كننده)
  • عوامل شفاف يا مات كننده
  • نگهدارنده ها
  • عوامل كمپلكس كننده
  • بهبود دهنده ويسكوزيته(عوامل غليظ و رقيق كننده)
  • اسانس
  • مواد تنظيم كنندة pH
  • رنگ
  • افزودنيهاي اختصاصي

در واقع تركيبات تشكيل دهنده شامپو را مي توان به صورت ذيل طبقه بندي كرد:
مواد فعال سطحي اصلي كه شويندگي و كف را فراهم مي سازند.
مواد فعال سطحي كمكي كه شويندگي، كف و حالت مو را بهبود مي بخشند.
افزودنيها در تكميل فرمولاسيون و ايجاد خواص ويژه در شامپو به كار مي روند.

مواد فعال سطحي اصلي و كمكي
مواد فعال سطحي جزء اصلي يك شامپو محسوب مي شود. مواد فعال سطحي به طوركلي به چهار دسته آنيوني، آمفوتري ، غير يوني و كاتيوني تقسيم بندي مي شوند.
مواد فعال سطحي آنيوني به طور گسترده به عنوان شوينده كف كننده در شامپوها به كار مي رود. از معروف ترين آنها مي توان آلكيل سولفاتها (AS)  و پلي اكسي اتيلن آلكيل اتر سولفاتها (AES)  را نام برد. نمك سديم، آمونيوم و تري اتانول آمين مواد فعال سطحي به علت قيمت پائين و در دسترس بودن بيشترين كاربرد را در شامپو دارند. اين مواد فعال سطحي خنثي بوده، داراي قدرت پاك كنندگي بالايي هستند، در آب سخت پايدارند و توانايي كف كنندگي رضايت بخشي دارند. معمولا نمكهاي AS و AES به صورت مخلوط به كار مي روند. آلكيل سولفاتها با وجود كف كنندگي بالا و قيمت پائين تر، حساسيت زايي بيشتري دارند در حالي كه پلي اكسي اتيلن آلكيل اتر سولفاتها آبدوست بهتري بوده و در دماي پائين در آب حل مي شوند و محرك كمتري مي باشند. كف كنندگي، سوزش(تحريك) و ماهيت آبدوستي با تغيير طول زنجيره آلكيل يا پلي اكسي اتيلن تنظيم مي شود.
از انواع ديگر مواد فعال سطحي آنيوني  مي توان به سولفوسوكسينات ها (مانند  دي سديم لورت سولفوسوكسينات)، ساركوسينات ها (مانند سديم كوكوييل ساركوسينات)و … اشاره نمود.
مواد فعال سطحي آمفوتري، به مواد فعال سطحي آنيوني اضافه مي شود تا شامپو را ايمن تر سازد زيرا بسيار ملايم بوده، فاكتور خوبي از نظر كف كنندگي محسوب مي شوند و مي توانند تحريكات ناشي از مواد فعال سطحي ديگر را كاهش دهند. در ضمن اين مواد به تنهايي هم كاربرد دارد. اين مواد در محلولهاي اسيدي رفتاري كاتيوني و در محلولهاي بازي رفتاري آنيوني دارند.
مواد فعال سطحي آمفوتري به سه گروه تقسيم مي شوند:

  • بتائينهاي زنجيره بلند

بتائينها رفتاري ملايم و شويندگي موثر با خواص كف كنندگي بالايي دارند. در ضمن تغييرات pH اثري بر رفتار كف آنها ندارد. در مقايسه با ديگر مواد فعال سطحي خواص غلظت دهندگي بهتري دارد.
كوكو آميد پروپيل بتائين كه نوعي آميدو بتائين ملايم بوده و بيشتر مورد مصرف قرار مي گيرد.

  • N – آلكيل آمينو اسيدهاي زنجيره بلند

بهترين خواص كف كنندگي اين مواد در محدوده بازي ظاهر مي شود. اين مواد داراي خاصيت حالت دهندگي مو در بازه اسيدي مي باشند.

  • مشتقات ايميدازولين زنجيره بلند

بتائينهاي ايميدازول داراي حلقه اي پنج عضوي مي باشند گرچه گسستگي حلقه ايميدازولين باعث حضور تركيبات پيچيده اي مي شود. هر چند اين مواد نسبت  به مواد فعال سطحي آنيوني توان كف كنندگي و تميز كنندگي كمتري دارد، با اين حال به علت حساسيت زايي كم خصوصا براي چشمها، يكي از تركيبات اصلي شامپو بچه به شمار مي رود.
مواد فعال سطحي غير يوني خاصيت تميزكنندگي را در شامپو بالا مي برد اما تعداد كمي از آنها خواص كف كنندگي مناسبي دارند. مواد فعال سطحي غير يوني به عنوان  مواد فعال سطحي كمكي به كار مي رود: برخي از اين مواد تقويت و تثبيت كننده كف محسوب مي شوند و برخي ديگر به علت خواص امولسيون كنندگي و ملايمت به كار مي روند.
مونو اتانول آميد، جامد مومي شكل است كه در آب حل نمي شود اما در محلول هاي شوينده با حرارت كمي حل مي شود. اين ماده با لوريل سولفاتها به كار مي رود و اثرات ذيل را داراست:
۱٫    حلاليت لوريل سولفات را بالا مي برد.
۲٫    ويسكوزيته محلول را افزايش مي دهد.
۳٫    اثر آن پس از مصرف شامپو بر مو بهتر است زيرا مونو اتانول آميد خاصيت نرم كنندگي دارد.
۴٫    حجم كف را نيز افزايش مي دهد.

مواد فعال سطحي كاتيوني، اين مواد هم كف كنندگي خوبي دارند وهم از قدرت پاك كنندگي برخوردار هستند. علاوه بر اين به موها حالت مناسبي مي بخشند، موها به آساني شانه زده مي شوند و مو فاقد الكتريسيته ساكن مي شود. ولي متاسفانه اين مواد اثرات حساسيت زايي روي پوست و چشم را داشته و نيز گرايش شديد به نشست روي مو دارند و لايه اي روي مو ايجاد مي كنند.

مواد افزودني

  • تقويت كننده و تثبيت كننده كف

موادي را كه براي افزايش و تثبيت ميزان كف در شامپو به كار مي رود را مي توان به صورت زير گروه بندي كرد:
۱- تركيبات آلي:آلكانول آميدها وآمين اكسايدها
۲- الكتروليتها
۳- ذرات بسيار ريز معدني: مانند پودرهاي سيليكا
۴- پليمرها
۵- بيو پليمرها

  • مواد حالت دهنده (نرم كننده)

در صورتيكه شامپوي مورد استفاده موجب تجمع بار الكتريكي منفي در سطح مو گردد، پولك هاي موجود در سطح لاية كوتيكول  مو از حالت نرمال خارج شده و با راستاي رشتة مو زاويه تشكيل مي دهند. اين فرآيند موجب از بين رفتن شفافيت و انعطاف پذيري مو مي گردد. در ساختار مولکولی تركيبات نرم كننده يا کانديشنر بار مثبت وجود دارد. خنثی شدن بار الکتريکی مو توسط عوامل نرم كننده، موجب بسته شدن پولک‌های مو و صاف شدن آن‌ها و در نتيجه حالت‌پذيری، درخشش و سهولت شانه زدن در حالت خشک و مرطوب می‌شود.

  • عوامل  مات و صدفي يا شفاف كننده

عوامل ذيل جهت مات كنندگي به كار مي رود:
۱٫    آلكانولاميدهاي اسيدهاي چرب( ماننداستئاريك)
۲٫    گلايكول مونو-دي استئاراتها، پروپيلن گلايكول و گليسيرول مونو استئاراتها و پالميتاتها
۳٫    الكلهاي چرب
۴٫    امولسيونهاي شيري پليمرهاي وينيل و لاتكس
۵٫    نمكهاي نامحلول –منيزيم، كلسيم يا روي- اسيد استئاريك
۶٫    اكسيدهاي روي و تيتانيوم ديسپرس شده
۷٫    سيليكات آلومينيوم منيزيم
شفاف شدن با  افزودن الكلهاي محلول مانند اتانول و ايزو پروپانول و حل كننده هاي غير يوني مانندالكلها و استرهاي پلي اتوكسيلات شده حاصل مي شود.

  • نگاهدارنده

فساد شامپو ها به علت رشد قارچها و ميكروارگانيسم ها صورت مي گيرد. باكتريها مي توانند موجب فساد مواد فعال سطحي شوند. اغلب شامپو ها محيط مناسبي براي رشد ارگانيسم ها بويژه پسودوموناس بوده و در صورت كافي نبودن ميزان نگهدارنده، بوي نامطلوب توليد مي گردد. در چنين شرايطي بايد از  مصرف شامپو خودداري نمود. از معروفترين انواع نگهدارنده ها مي توان به مخلوط ايزوتيوزولينونها و تركيبات پارابن ها اشاره كرد.

  • عوامل كمپلكس دهنده

اين مواد از تشكيل و نشست صابونهاي كلسيم و  منيزيم جلوگيري مي كند. به اين منظور نمك اتيلن دي آمين تترا استيك EDTA و پلي فسفاتها به طورگسترده مصرف مي شوند. مواد فعال سطحي غير يوني نيز در لخته كردن نمكهاي كلسيم موثرند.

  • بهبود دهنده ويسكوزيته

ويسكوزيته شامپو با افزايش تركيبات ذيل افزايش مي يابد:
۱٫    الكتروليتها: كلريد آمونيوم يا سديم در آلكيل اتر سولفاتها سبب افزايش ويسكوزيته مي شوند.
۲٫    چسبهاي طبيعي و آلگيناتها
۳٫    مشتقات سلولوزي
۴٫    پليمرهاي كربوكسي وينيل
در ضمن با افزايش مقدار كمي حلال(الكها)، يا تركيبات پلي اكسي آلكيلن ‌يا سديم زايلن سولفونات ويسكوزيته كاهش مي يابد.

  • مواد تنظيم كنندة pH

pH شامپو ها در محدودة مجاز بين قليايی متوسط تا اسيدی سبک و در محدودة ۵/۷-۵/۵ مي باشد. اين محدودة pH نزديك به اسيديتة نرمال پوست سر (تقريباً ۵) بوده، مو را کمتر متورم کرده و لايه خارجی کوتيکول را کمتر به هم می ريزد ، معمولاًبه منظور تنظيم pH   شامپو ها از اسيدهاي آلي مانند اسيد سيتريك، اسيد لاكتيك و … و از بازهاي آلي مانند منو، دي و تري اتانول آمين استفاده مي شود.

  • اسانس

به منظور تاًمين رايحه اي دلپذير بر روي موها و فضاي حمام و همچنين جهت پوشش بوي مواد اولية بكار رفته در شامپو، افزايش يك ماده معطر(اسانس) به شامپو ها جهت جلب رضايت مصرف كنندگان ضروري است. البته توجه به اين نكته ضروري است كه نوع اسانس بكار رفته در يك شامپو صرفاً نشان دهندة كيفيت يا مرغوبيت آن نيست. به عنوان مثال، استفاده از اسانس هايي با رايحة گياهي و يا ميوه اي، حضور اين تركيبات در شامپو را تضمين نمي كند.

  • رنگ

اين تركيبات معمولاً به منظور زيباتر كردن ظاهر شامپو به آن اضافه ميشوند و در صورت تمايل، حذف آنها از فرمول شامپو، تغييري در كيفيت آن ايجاد نمي شود.

مواد افزودني اختصاصي 

  • پروﺗﺌين ها، ويتامين ها و عصاره هاي گياهي طبيعي

همانطور كه در بخش ساختمان مو اشاره شد، تارهاي مو بخش بي جان مو بوده و قادر به جذب پروﺗﺌين ها و ويتامين ها نيستند با اين وجود اين تركيبات با پوشانيدن سطح مو باعث پرحجم به نظر آمدن و افزايش خاصيت نرم كنندگي مي شوند. پروتئين ابريشم به افزايش درخشندگی مو كمك مي كند. پروتئين‏ كراتين و آمينو اسيدها به ساقه مو مي پيوندند و شكافهاي ايجاد شده در اثر استفاده از مواد نامرغوب را پر مي كنند. اين امر باعث افزايش مقاومت مو و محافظت از آن مي گردد. از د-پنتنول (ويتامين ب۵) برای افزودن خواص نرم کنندگی و مرطوب كنندگي استفاده مي شود. تغذية مو در واقع از طريق جريان خون ( و نه ازسطح پوست سر ) انجام مي شود.

  • عوامل ضد شوره

سلولهاي زنده پوست سر بطور طبيعی مي ميرند و با سلولهاي جديد جايگزين مي شوند. سلولهاي مرده روي سطح اپيدرم پوسته پوسته مي شوند. اين فرآيند ۴-۲ هفته طول مي كشد.

 

شكل ۷نمايش پوسته پوسته شدن پوست كف سر

گاهي اوقات به دليل عفونت، سلولهاي پوست زودتر از موعد مي ميرند و مقدار زيادي از سلولهاي مرده جمع مي شوند و پوسته پوسته مي گردند. به طور خلاصه ، مشكل شوره سر به علت پوسته پوسته شدن ناگهاني سلولهاي مرده در زماني كوتاه مي باشد.
عواملي مانند پوست سر بيش از حد چرب، عفونت قارچي، استرس، عدم تعادل هورموني،تغذيه نامناسب، حساسيت پوست سر ، سيستم ايمني ضعيف، هواي خشك و مراقبت نادرست از مو باعث ايجاد شوره سر مي شوند.

مواد ضد شوره موادی هستند که از رشد و تکثير بيش از حد ميکروارگانيسم ها در پوست سر جلوگيري مي كنند. اين مواد يا منشا گياهي دارند (مانند برگ درخت چای ۱ ، گياه ريحان ۲ ، رزماری ، سنبل هندی ۳ ، لاواندر ، ليمو ۴ ، نارنج ۵ ، نعناع بياباني ۶… ) ويا با استفاده  از اثرات ضد ميكروبي و ضد التهابي مواد شيميايي كه مهمترين آنها گروهي از مواد فعال سطحي کاتيونی هستند (ستريمايد) اين عارضه كنترل مي شود.

پاورقي:

۱- Tea Tree Oil
۲- Tulsi Oil
۳- Gymbopogon Nardus
۴- Citrus limonum
۵- Citrus aurantifolia
۶- Peppermint

مراجع:

۱٫ Mitsui, T., New cosmetic science, 2ed ed , Elsevier Science, Netherlands, 47-58 (1998)

۲٫ Harry,R. G., Harry,s cosmeticology, 7th ed , Longman Singapore Publishers Pte Ltd, Singapore, 396-464(1995)

۳٫ Draelos, Z. D., Hair Care, Taylor & Francis e-Library, 2005.

۴٫ http://www.drnilforoushzadeh.ir

۵٫ http://www.pezeshk.us/?p=16770

۶٫ http://www.surviving-hairloss.com/Telogen_Effluvium.html

پاسخ دهید